30 avqust tarixində keçirilən "MiniDebConf Winterthur 2026" konfransında CERN mühəndisləri Federiko Vaqa və Nikos Tsipinakis “Controlling CERN’s Accelerators with Debian” adlı məruzə ilə çıxış ediblər. Məruzə CERN-in sürətləndirici kompleksinin idarəetmə sistemində istifadə olunan kompüterlərin Red Hat ailəsinə daxil olan distributivlərdən Debian-a keçirilməsinə həsr olunub.

CERN-in yayımladığı materiallara əsasən, 2026-cı ilin sonuna qədər qurumun sürətləndirici kompleksindəki 2200-dən çox sənaye kompüteri və quraşdırılmış sistemdə Debian 13 quraşdırılmalıdır. Sentyabrın 1-də Debian Publicity Team də bu keçidi ayrıca təsdiqləyib.

Bununla belə, söhbət CERN-in RHEL və ya AlmaLinux-dan tamamilə imtina etməsindən getmir. Təqdimatın əvvəlində müəlliflər bunu xüsusi olaraq vurğulayıblar və ayrıca “WE WILL NOT TALK ABOUT DATA CENTERS” (“Biz data mərkəzlərindən danışmayacağıq”) və “WE WILL NOT TALK ABOUT EXPERIMENTS” (“Biz təcrübələrdən danışmayacağıq”) ifadələrini nümayiş etdiriblər.

Yəni dəyişiklik ilk növbədə Front-End Computer (FEC) adlandırılan və birbaşa sürətləndirici avadanlıqlarını idarə edən kompüterlərə aiddir. Linux @ CERN sənədlərində RHEL və AlmaLinux hələ də dəstəklənən sistemlər arasında göstərilir. AlmaLinux 9 və 10 üçün CERN infrastrukturuna inteqrasiya da davam etdirilir.

Bu səbəbdən CERN-in “Red Hat və IBM ilə vidalaşması” barədə yayılan başlıqlar dəyişikliklərin real miqyasını bir qədər şişirdir. Söhbət bütün CERN infrastrukturundan deyil, sürətləndirici kompleksinin konkret və kritik seqmentindən gedir.

2200 kompüter, 17 min cihaz

CERN-in sürətləndirici kompleksində təxminən 2200 FEC kompüteri fəaliyyət göstərir və onlar ümumilikdə təxminən 17 min qurğuya xidmət edir.

Bu sistemlərin əhəmiyyətli hissəsi adi server və ya iş stansiyalarından fərqlənir. Avadanlıq xüsusi təyinatlıdır və çox uzunmüddətli istismar üçün nəzərdə tutulub. Sürətləndirici kompleksi təxminən 43 km² ərazini əhatə edir, avadanlığın böyük hissəsi yerin altında yerləşir və kompüterlər elektronika ilə on minlərlə kabel vasitəsilə əlaqələndirilib.

Belə şəraitdə kompüterlərin sadəcə yeniləri ilə əvəz edilməsi adi server parkında olduğu qədər sadə məsələ deyil.

Problem yeni prosessor tələblərindən yarandı

Əvvəlcə CERN mühəndisləri Red Hat ekosistemi ilə uyğunluğu qorumağı planlaşdırırdılar. Bunun üçün əvvəlcə CentOS Stream 9, daha sonra CentOS Stream 10 və gələcək versiyalara keçid nəzərdə tutulurdu.

Lakin əsas maneə yeni distributivlərin prosessorlara qoyduğu minimum tələblər oldu.

Red Hat RHEL 9 üçün x86-64-v2 səviyyəsini baza götürür. Bu səviyyəyə, digər xüsusiyyətlərlə yanaşı, SSE3, SSSE3, SSE4.2, POPCNT və CMPXCHG16B təlimatları daxildir. RHEL 10 üçün isə minimum tələb artıq x86-64-v3 səviyyəsidir.

CERN mühəndisləri bu vəziyyəti təqdimatda “Forcing Obsolescence With A Compiler Flag” — yəni “Kompilyator bayrağı ilə məcburi köhnəlmə” adlı ayrıca bölmədə izah ediblər.

CERN-in hesablamalarına görə, x86-64-v2 tələbinə keçid mövcud sistemlərin təxminən 47%-ni uyğunsuz vəziyyətə salacaqdı. x86-64-v3 tələbinə keçid isə avadanlığın daha 17%-nə təsir edəcəkdi.

Başqa sözlə, RHEL-in yeni versiyalarına keçid sadəcə proqram təminatının yenilənməsi ilə həll olunmurdu — böyük həcmdə fiziki avadanlığın dəyişdirilməsini tələb edirdi.

5,4 milyon franklıq avadanlıq problemi

CERN-in hesablamalarına əsasən, RHEL-in yeni versiyalarından istifadə strategiyasını davam etdirmək üçün təxminən 11 xüsusi elektron platanın yenidən işlənməsi, iki elektronika mühəndisinin, iki proqram təminatı mütəxəssisinin və iki texnikin cəlb edilməsi lazım gələcəkdi.

Bundan əlavə avadanlığın yerləşdiyi stendlərdə kabellərin yenidən qurulması və çəkilməsi tələb olunacaqdı.

Layihənin ümumi büdcəsi təxminən 5,4 milyon İsveçrə frankı qiymətləndirilib. Üstəlik, mühəndislərin hesablamalarına görə, bütün işlərin uğurla başa çatdırılması ehtimalı cəmi 20% səviyyəsində idi.

Nəticədə CERN mühəndisləri problemi “software solution for a software problem” — “proqram probleminə proqram həlli” prinsipi ilə həll etməyə qərar veriblər.

Yəni köhnə avadanlığı kütləvi şəkildə dəyişdirmək əvəzinə, mövcud kompüterlərin işləməsinə imkan verəcək başqa əməliyyat sisteminə keçid seçilib. Bu seçim Debian olub.

Debian-a keçid də asan başa gəlməyib

Lakin Debian-a keçid də sadəcə yeni distributivin quraşdırılması ilə məhdudlaşmayıb.

CERN-in FEC sistemləri əsasən lokal disk olmadan işləyir, şəbəkə üzərindən yüklənir və xüsusi avadanlıq üçün hazırlanmış drayverlərdən istifadə edir. Buna görə də yeni proqram təminatı ekosisteminin qurulması tələb olunub.

Mühəndislər avtomatik paketlərin hazırlanması və yayımlanması üçün uyğun standart alətlərin olmaması, ikili kernel modulları üçün vahid upstream siyasətinin mövcud olmaması və eyni paketin bir neçə versiyasının saxlanılmasında yaranan çətinliklərlə qarşılaşıblar.

CERN Debusine, OBS və digər sistemləri qiymətləndirib. Nəticədə qurum artıq istifadə etdiyi Koji sisteminə DEB paketləri üçün dəstək əlavə etmək qərarına gəlib. Bunun üçün CERN tərəfindən xüsusi plagin hazırlanıb.

Təqdimatın son hissəsində bu texniki problemlər və onların həlli üçün tətbiq olunan yanaşmalar ətraflı izah edilir.

İlin sonuna qədər 2200-dən çox Debian sistemi

Hazırda CERN-in sürətləndirici kompleksində artıq onlarla Debian əsaslı kompüter işləyir. Planlara əsasən, onların sayı 2026-cı ilin sonuna qədər 2200-dən çox olacaq.

CERN Debian 13 üçün həm standart LTS, həm də Extended LTS dəstəyindən istifadə imkanlarını nəzərdən keçirir. Qurum artıq Debian ekosistemində Extended LTS xidmətlərini təqdim edən Freexian şirkətinin fəaliyyətini də maliyyələşdirməyə başlayıb.

Debian 13 üçün rəsmi həyat dövrü standart dəstək və LTS mərhələsində 30 iyun 2030-cu ilədək, hazırkı planlara əsasən isə Extended LTS çərçivəsində 2035-ci ilin iyun ayınadək davam edəcək.

Söhbət Red Hat-dan tam imtinadan getmir

Beləliklə CERN həqiqətən də öz infrastrukturunun mühüm və kifayət qədər böyük bir hissəsini RHEL ekosistemindən Debian-a keçirir. Lakin bu qərarı CERN-in Red Hat və ya IBM-dən tamamilə imtina etməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz.

Keçidin əsas səbəbi RHEL-in yeni versiyalarında prosessorlara qoyulan minimum tələblərin sərtləşdirilməsi və bunun CERN-in uzun illər istismarda olan xüsusi avadanlıqlarına təsir etməsidir. Mövcud sistemlərin böyük hissəsini yeniləmək isə həm texniki, həm də maliyyə baxımından son dərəcə baha və riskli olacaqdı.

Nəticədə CERN üçün daha məntiqli variant mövcud avadanlığı qoruyaraq proqram təminatı səviyyəsində həll tapmaq olub.

Eyni zamanda data mərkəzləri, eksperimentlərin hesablama sistemləri və digər infrastruktur istiqamətlərində RHEL və AlmaLinux istifadəsi davam edir. Buna görə CERN-in seçimi Red Hat ekosisteminin bütövlükdə tərk edilməsi deyil, konkret olaraq sürətləndiricilərin idarəetmə sistemlərində Debian-ın daha uyğun alternativ kimi seçilməsi kimi qiymətləndirilməlidir.